.
1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) ..
ژمارەی مۆبایل ( 07812539505 ) .
2- بهڕێوهبهری گشتی ( ReKaN ) له ئهوروپا به ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره تهلهفوونی( 00447754007706) .






بابهته گرنگهکانی بهکارهێنانی یانه









فیزیا چییە ؟
وشةى فيزيا لة( فيزيك Physic) ى يؤنانيةوة هاتووة , كة ماناى (سروشت ناسى , معرفة الطبيعة ) دةطةيَنيَت , زانستيَكة هةولَ دةدات وةلاَمى هةموو ئةو ثرسيارانة بداتةوة كة بؤ مرؤظــ دروست دةبيَت كاتيَك لةسةر ئةم زةوى ية بةرفراوانةدا دةذيت , بةلَىَ زانستى فيزيا زانستيَكى بةرفراوانة لق و ثؤثى زؤرة هةموو كون و كةلةبةرةكانى بوونةوةر دةطريَتةوة لةبضووكترين ثيَكهاتةكانى طةرديلةوة بطرة تاوةكو دةطاتة طةورةترين هةسارةو ئةستيَرةكان , هةولَ دةدات ثةيوةندى نيَوان ماددة و ئةو هيَز و ووزةى كة كارى تيَدةكات بدؤزيَتةوة , جؤرة سةرةكيةكانى هيَز ديارى دةكات لة بوونةوةرداو رِيَسا و ياساى تايبةتيان بؤ دادةنيَت كاتيَك كاردةكاتة سةر ماددة هةروةك لة ياساكانى نيوتن لة جوولةى بةهيَلدا و ياساى هؤك ......هتد , وة هةروةها ثةيوةندى لة نيَوان ماددة و ووزة ديارى دةكات و باس لة طؤرِان كارى يةكان دةكات كة بةسةر ماددةدا ديَت كاتيَك ووزة وةردةطريَت , وة كاريطةرى زيادى و كةمى ئةو ووزةية لةسةر ماددةدا ديارى دةكات , بةهةمان شيَوة فيزيا هةولَ دةدات وةلاَمى ئةو ثرسيارانةى مرؤظــ بداتةوة دةربارةى دياردة سروشتيةكان بؤ نموونة [ رِووناكى ضيية ؟ طةرمى ضيية؟ ] , فةرموو لة فيزيادا لقيَكى تايبةت هةية بة رِووناكى و دياردة و ئاميَرى تايبةت بةو بوارة كة ثيَى دةووتريَت [ بينايى زانى – علم البصريات - Optics ] كة هةربؤخؤى زانستيَكى بةرفراوانة و سووديَكى زؤرى بة مرؤظـ طةياندووة لة ضارةسةركردنى نةخؤشيةكانى ضاو و داهيَنانى ئاميَرى زؤر بةنرخ لةم بوارةدا وةك ( كاميرا , تةلسكؤب , هاويَنة , ئاويَنة , دووربين , مايكرسكؤب ....... هتد ) دياردةكانى ئةم بةشةى زانستى فيزيا طةليَك زؤرن كة فيزيا ليَكدانةوة و بيردؤزى تايبةتى بؤ داناون بؤ ليَ تيَطةيشتنيان لةوانة ( رِووناكى دانةوة , رِووناكى شكانةوة , جةمسةرطرى , ثةلكةزيَرِينة , تةرِاويلكةى ناوضة سارد و طةرمةكان , خةرمانة , مانط طيران و خؤرطيران ....... هتد ) .
لة ليَكؤلَينةوةى فيزيا بؤ ضةمك و زاراوةى طةرمى لة لقيَكى تايبةت باسى ليَوةكراوة كة ثيَى دةووتريَت ( Thermodynamic – ديناميكا الحرارية – داينةميكى طةرمى ) كة باس لةو جوولة ية دةكات كة لة ماددةدا ثةيدا دةبيَت بةهؤى ثيَدانى ووزةى طةرمى يةوة , لقيَكى تر كة بريتى ية لة ميكانيك كة ئةويش لة دوو بةش ثيَك ديَت :
ميكانيك : 1- داينةميك 2- ستاتيك
ميكانيك بة شيَوةيةكى طشتى ئةو بةشةى زانستى فيزياية كة باس لة كاريطةرى هيَز دةكات لةسةر تةنةكان .
داينةميك / ئةو بةشةى ميكانيكة كة باس لة كاريطةرى هيَزةكان دةكات لةسةر تةنةكان وة ضؤن كاريان تيَدةكات و دةيانخاتة بارى جوولةوة.
ستاتيك / ئةو بةشةى ميكانيكة كة باس لة كاريطةرى ئةو هيَزانة دةكات لةسةر تةنةكان كة بةرةنجاميان سفرة و نابيَتة هؤى جولانةوةى تةنةكان.
هةنديَكى تر لة لقةكانى فيزيا :
1- بايؤفيزيك Bio Physics
2- فيزياى ناووكى Nuclear Physics
3- فيزياى طةرديلةيى Atomic Physics
4- جيؤفيزيك Giophysics
5- فيزياء الطاقة
6- ديناميكا الحرارية Thermodynamics
7- بينايى زانى Optics
8- طةردووناسى Astronomy
9- فيزياء الحالة الصلبة Solid State Physics
ضةندةها لقى تري شكة ليَرة جيَطاى نابيَتةوة كة باس بكريَت, ئةو فراوانى و هةمة لايةنى يةى زانستى فيزيا رِؤذ بة رِؤذ لة زيادبوونداية .
ئةو كةسةى كة دةبيَتة فيزيايى كيَية ؟
زانست بة شيَوةيةكى طشتى وة زانستى فيزيا بة تايبةتى كةسانيَكى وايان دةويَت كة بير و ميَشكيَكى فراوانى هةبيَت و حةز لة طةرِان بكات بة دواى وةلاَمى ئةو ثرسيارانةى كة بؤى دروست دةبيَت , وا بةئاسانى كؤلَ نةدات بابةتةكان لة ياخةى خؤ نةكاتةوة , بةلَكو ئةطةر سةيرى ذياننامةى زؤربةى زانايانى بوارى فيزيا بكةين دةبينين كة ضؤن ئةو مرؤظـة ليَهاتووانة شةو و رِؤذيان خستؤتة سةر يةك بؤ بةدةست هيَنانى ئةنجامى ئةو تاقيكردنةوانةى كة دةيكةن, بؤ نموونة زانا ئةديسؤن تا ئةو طلؤثة كارةبايةى دروست كرد ضةندةها تةلى كانزايى بةكارهيَنا بة سةدان جار تاقيكردنةوةكةى دووبارة دةكردةوة تا دوا جار طةيشتة ئةو ئةنجامةى كة تةلى تةنطستن باشترين جؤرى ماددةية كة ئةو تةلة بةرطرةى لىَ دروست بكريَت كة لة ناو طلؤث دا دادةنريَت , ضونكة لةطةلَ ئةوةى كة ثيَويستة ئةو تةلة بةرطرى كارةبايى زؤربيَت لة هةمان كاتيشدا دةبيَت ثلةى توانةوةى زؤر بةرز بيَت و بةرطةى ثلةى طةرمى بةرز بطريَت , زانا نيوتن ئةو كاتةى كة لة ناو باخضةى مالَةكةيدا سيَويَكى بةسةر سةردا بةربؤوة ئةطةر هةروةك ئيَمة سيَوةكةى هةلَطرتبايةوةو بيخواردباية بىَ ئةوةى كة ميَشكى بةكاربهيَنيَت و ثرسيارى لة خؤى بكات ئةو سيَوة بؤ بةربؤوة , ئةوا نة دةطةيشتة ئةوةى كة ياساى كيَش كردنى طشتى يةكةى خؤى دابنيَت .
********************
وزه
گشتی وزه له چۆنێتیی دروستبوونی چهند جۆرێکه، بۆ نموونه، وزهی ناوهکی، وزهی کارهبایی، وزهی میکانیکی، وزهی گهرمی، وزهی موگناتیسی، وزهی کارۆموگناتیسی، وزهی ڕووناکی ... هتد.
بنهمای سهرهکیی پاراستنی مادده و وزه:
زانای بهناوبانگی فیزیایی (ئاینشتاین) ههردوو بنهما سهرهکییهکهی فیزیای ههڵوهشاندهوه که ههتا پێش ساڵی (١٩٠٥)ی ز. دوو بنهمای سهرهکی بوون له زانستی فیزیا، هیچ کهسێک گومانی نهبوو لهسهریان. ئهوانیش بنهمای پاراستنی مادده و بنهمای پاراستنی وزه بوون. واته، بڕی مادده له گهردوون نهگۆڕ و جێگیره تهنها له شێوهیهکهوه دهگوازرێتهوه سهر شێوهیهکی تر، یان له بارێکهوه بۆ بارێکی تر. وه ههروهها وزهش له گهردوون نهگۆڕ و جێگیره بهڵام به چهند شێوهیهکی جیاواز دهیبینین.
بهڵام (ئاینشتاین) ڕایگهیاند کهوا بڕی مادده جێگیر نییه له گهردوون و به ههمان شێوهش بڕی وزهش جێگیر نییه له گهردوون. ئهوهی جێگیر بێت بریتییه له تێکڕای بڕی مادده و وزه به یهکهوه له گهردوون.
بهم جۆره مادده و وزه ههردووکیان دوو شێوهی جیاوازن بۆ یهک بنهڕهت. یان باشتر وایه بڵێین مادده و وزه دوو ڕووی یهک دراون.
دهتوانین وای دابنێین که مادده بریتییه له (وزهی بهستوو یان وزهی وهستاو)، وه وزهش بریتییه له (ماددهی جوڵاو یان ماددهی بهههڵمبوو). واته وزه دهگوازرێتهوه، دهگۆڕدرێت (تتحول) بۆ مادده. ماددهش دهگوازرێتهوه بۆ وزه.
گواستنهوهی مادده بۆ وزه:
ئێمه ئێستا مادده دهگوازینهوه بۆ وزهی گهرمی له فڕنه ناوهکییهکان وه لهوهوه وزهی کارهبایی وهدهست دههێنین و بهکاری دههێنین بۆ گهرمکردنهوه و ئیشپێکردنی کارگهکان و کهشتییه جهنگییهکان و بارههڵگرهکان و ئهو کهشتییانهی که فڕۆكه لهسهریان دهنیشێتهوه. یان بهکاری دههێنین له ژێردهریایییه ناوهکییهکان و ... هتد.
مرۆڤ له بهکارهێنانی بۆمبی ناوهکی و بۆمبی هایدرۆجینی مادده دهگوازێتهوه بۆ وزهیهکی وێرانکهری بێوێنه. وهک ئهو بۆمبه ناوهکییانهی بهر شاری هێرۆشیمای ژاپۆنی و ناکازاکیی ژاپۆنی کهوت له کۆتایییهکانی جهنگی جیهانیی دووهمی ساڵی(١٩٤٥)ی ز. بههۆیهوه ژاپۆن ناچار ژێردهست به ئهمریکا بوو.
گواستنهوهی وزه بۆ مادده:
بهپێچهوانهشهوه دهتواندرێت وزه بگۆڕدرێت بۆ مادده. ئهوه بوو ڕووی دا له دوای (تهقینهوه زهبهلاحهكه – Big Bang). وزهیهکی (کارۆموگناتیسی و گهرمی)ی زۆر بههێز گواسترانهوه بۆ سهر شێوهی تهنۆچکه (مادده) تهنۆچکهکانیش (پڕۆتۆن) و (ئهلیکترۆن) بوون. پاشان گهردیلهی هایدرۆجین دروست بوو له پڕۆتۆنێک و ئهلیکترۆنێک که به دهوری پڕۆتۆنهکهدا دهسووڕێتهوه.
پێش گهردوون و بهر له دروستبوونی، ههموو مادده و وزهی گهردوون کۆ ببوونهوه له خاڵێک که ناو نراوه به (هێلکهی گهردوون). کهواته گهردوون دهستی پێ کردووه له خاڵێکی بێکۆتا له بچووکی و قهبارهی سفر بووه. واته درێژی و پانی و بهرزیی نهبووه. ئهم خاڵه گهرمی و وزهیهکی یهکجار زۆر و بێکۆتا له بههێزی و چڕی بووه. ئهستهمه بۆ مرۆڤ خهیاڵیشی بۆی بچێت.
ئهم خاڵه له ئهنجامی ئهو گهرمی و وزه بێکۆتایه و له ماوهی چهند بهشێكی چرکهدا تهقیوهتهوه، به شێوهیهکی زۆر گهوره و فراوان دووره له سنووری خهیاڵی مرۆڤ. له ئهنجامدا بۆشایییهکی گهردوونیی دروست کردووه. وه ئهو وزه و گهرمیی زۆره و بێکۆتایه گواستراونهتهوه بۆ تهنۆچکهی گهردوونی و پاشان گهردیلهکان و گهردهکان و تهنه گهردوونییهکان و ئهستێرهکان و کاکێشانهکان. گهردوون به ههموو مادده و وزهکهیهوه دروست بووه. ئهمهش بیردۆزی (تهقینهوه زهبهلاحهكه)یه. دروستترین و باوهڕپێکراوترین بیردۆزه بۆ دروستبوون و سهرهتای گهردوون.
هایدرۆجین یهکهم توخمه دروست بووبێت له گهردوون پاش (تهقینهوه زهبهلاحهكه) وه بڵاوترینیانه. دوای هایدرۆجین، هیلیۆم به دووهم توخم دادهنرێت. له گهردوون له یهکگرتنی چوار گهردیلهی هایدرۆجین گهردیلهی هیلیۆم دروست دهبێت. وه له کاتی دروستبوونی ئهستێرهکان له تێکهڵهی گازی هایدرۆجین و هیلیۆم، ههموو توخمهکانی تر لێیهوه دروست بوون تا دهگاته توخمی یۆرانیۆم ٩٢. بهم شێوهیه، ههموو تهنه گهردوونییهکان دروست بوون له ئهستێرهکان و ههسارهکان و مانگهکان و (مذنبات)هکان و ... هتد. ئهمانه ههموو کۆ دهبنهوه له کاکێشانه زهبهلاحهکان. گهردوون به هۆیانهوه ئهم شێوهیهی وهرگرتووه که ئێستا ئێمه دهیبینین پاش(تهقینهوه زهبهلاحهكه). (گۆڕینی ماده بۆ وزه) دوای نزیکهی ١٣-١٥ میلیارد ساڵ.
لهڕاستیدا، ههرچهنده بیردۆزی (تهقینهوه زهبهلاحهكه) زۆر تهواوه و وێنهیهکی تهواوکاری لهگهڵ گهردوون پێشکهش دهکات، لهگهڵ ئهوهشدا پێویستی به بهڵگهی تهواو ههیه تا لهسهر پێیهکانی ڕایبگرێت و ئهو کهسانه بێدهنگ بکات که پێچهوانهی ئهم بیردۆزهن.
زاناکان دهپرسن که چۆن دهتواندرێت گومان ببڕدرێتهوه به ڕاستی؟ وه چۆن بهڵگهی ڕاست و دروست پێشکهش بکرێت بۆ جێگیربوونی ڕووداوێکی گهردوونی ١٣-١٥ میلیارد ساڵ تێپهڕ بووه بهسهر ڕوودانی! سهیر نییه قسهکردن لهسهری؟ پرسیارهکهی ئهوهنده سهیر بێت، وهڵامهکانی چۆنن؟
پوخته:
ئهوهی لهم باسهدا مهبهست بوو ئهوهیه، کهوا هیچ کاتێک بڕی مادده زیاد ناکات ئهگهر بڕی وزه کهم نهبێتهوه له گهردوون. وه هیج کاتێکیش بڕی وزه زیاد ناکات بهبێ ئهوهی بڕی مادده کهم ببێتهوه له گهردوون. واته ههردووکیان تهواوکهری یهکترین. بۆ زیادبوونی ههرکامیان دهبێت لهوهی تر کهم ببێتهوه
له شمان و تيشكى كاروموكناتيسى ...
رِؤذانة لةشت رِيَذةيةكى زؤر لة تيشكى كارؤموطناتيسى وةردةطريَت, كة ئةو ئاميَرة كارةباييانةثيَى دةبةخشيَت كة بةكارى دةهيَنيت, ئةو ئاميَرانة لة ذمارةدا زؤرن كة بةكاريان دةهيَنى وةناتوانى دةستبةرداريان ببيت , وة رِووناكى ئةو طلؤثة كارةبايى يةى كة ناتةويَت يةك كاتذميَر بكوذيَتةوة, تؤ ئاميَريَكى وةرطرى بؤ رِيَذةيةكى زؤر لة تيشكى كارؤموطناتيسى, واتا تؤ بارطاوى بة بارطةى كارةبا بةبىَ ئةوةى هةست بكةى ...
ذانة سةرت هةية, هةست بةدلَ تةنطى دةكةيت , بىَ هيَزى و بىَ تواناى , وة جؤرةها ذان و ئازار, ئةو زانيارييةى خوارةوة لةبير مةكة كاتيَك هةست بةشتيَك لةمانة دةكةيت ...
جؤن رِزكارم دةبيَت لةم هةموو ناخؤشية....؟
ليَكؤلَةرةوةيةكى رِؤذئاوايى موسلَمان لة ئةنجامى ليَكؤلَينةوةيةكى زانستى طةيشتة ئةوةى كة باشترين رِيَطة بؤ دةرباز بوون لةو هةموو بارطة موجةبةى كةلةسةر لةشت دروست دةبيَت و ئازارت دةدات بريتى ية لةوةى رِؤذانة جةند جاريَك نيَوضاوانت لةسةر زةوى دابنيَى, لةبةر ئةوةى زةوى بارجةى سالبة وة بارطة موجةبةكان بؤخؤى كيَش دةكات, هةروةك ضؤن رِوودةدات كاتيَك تةنيَكى باركاوى بةهؤى تةليَكى طةيةنةرةوة بةزةوى دةطةيَنريَت بارطةكان خالَى دةبيَتةوة.
سةرت لةسةر زةوى دابنىَ بؤ ئةوةى ئةو بارطة موجةبة زيان بةخشانةى سةر لةشت خالَى بكةيتةوة... ئةم ليَكؤلَينةوة زانستى ية زياتر سةرت سوورِ دةهيَنىَ كاتيَك دةلَيَت :
باشت رواية سةرت رِاستةوخؤ بخةيتة سةر زةويةكى رِووت,سةرت زياتر سوورِ دةميَنىَ كاتيَك كة دةلَيَت : باشت رواية كة سةرت لةسةر زةوى دابنىَ ى و رِووت لة ضةقى زةوى بيَت, ضونكة تؤ لةم بارةدا باشتر و خيَراتر لةم بارطة موجةبانةى سةر لةشت رِزطارت دةبيَت !! وة لة هةموويان سةرسوورِهيَنةر تر ئةوةية كة بزانى ضةقى زةوى ( مكة المكرمة ) ية !! وة كعبةى ثيرؤز تةوةرةى زةوى ية هةروةك ضؤن لة ليَكؤلَينةوةكانى جوطرافيايى دةركةوتووة بة رِيَككةوتنى هةموو ثسثؤرانى بوارى جوطرافيا !!
مایکرۆسکۆبێکی ئەلیکترۆنی کە گەردیلە [.2 ملیۆن] جار گەورە دەکات.
زاناكان میكرۆسكۆبێكی ئهلیكترۆنی نوێیان داهێناوه كه دهتوانرێت له ڕێگهیهوه شتی زۆر ووردو نادیار دهربارهی گهردیله بزانرێت,زانایان له تاقیگهی{دیرسپری له وارینگتۆن , بریتانیا } ئهوهیان بڵاوكردهوه كه میكرۆسكۆبێكی ئهلیكترۆنی به ناوی سوپهرستیم ٢ دروست كردووه كه توانای گهورهكردنی گهردیلهی ههیه به ئهندازهی {٢٠ ملیۆن جار},وه زاناكان بهكارهێنانهكانی ئهم دۆزینهوهیه زۆر بهرفراوانه, كه له لێكۆڵینهوهكانی پهیوهندیدار به نهخۆشیهكانی جگهر دهست پێدهكات تاوهكو دروستكردن و بهرهوپێش بردنی نهوهیهكی نوێ له پارچه بچووكهكانی پێكهاتهی كۆمپیوتهر. 
لهسهر هێڵ نییه









دهست و پهنجهت خۆشبێت گوڵم بابهتێکی سود بهخشه بههیوای بهردهوامیت ..
ههمیشه بتوانین سود بهیهکتر ببهخشین لهڕێگهی بابهت و زانیاریهکانمانهوه .. دوباره دهستت خۆش بێت و ههربژیت ..
تێبینی ' ئهگهر خۆت ئهم بابهتهت ئامادهکردووه ئهوا ناوی خۆت بنوسه وهک ئامادهکار ، وه ئهگهر له سایتێک یاخود له شوێنێکهوه وهرتگرتووه ئهوا ئاماژهی پێبده وهک سهرچاوه ، تاوهک مافی هیچ کهس پێشێل نهکرێت ..
لهگهڵ ڕێزم '


لهسهر هێڵ نییه






دةست خو ش بو ئة م بابة ت

لهسهر هێڵ نییه